Ingrijpende herziening WIA onvermijdelijk

1. 16 juni 2026
2. 1 reactie

Met het rapport ‘Werk aan de WIA naar een stelsel dat weer werkt’ heeft het Interdepartementale Beleidsonderzoek (IBO) eind 2025 een duidelijke waarschuwing afgegeven. Het arbeidsongeschiktheidsstelsel staat op een breekpunt. Het commissiedebat van 8 april 2026 laat echter zien dat de vertaalslag van analyse naar politieke keuzes moeizaam verloopt. Waar het IBO oproept tot fundamentele keuzes, bleef het debat grotendeels hangen in de spanning tussen kostenbeheersing, bescherming van bestaande rechten en uitvoerbaarheid.

Drie richtingen

Het IBO wijst op drie samenhangende ontwikkelingen. De instroom in de WIA stijgt fors, de uitvoering bij het UWV loopt vast en het tekort aan verzekeringsartsen belemmert tijdige en zorgvuldige beoordelingen.

Het IBO schetst drie richtingen. Het eerste scenario richt zich op stabilisatie. Daarbij worden WGA en IVA samengevoegd tot één regeling, herbeoordelingen beperkt en sociaal-medische taken breder belegd. Ook vervallen de complexe duurzaamheidsbeoordelingen. Dit scenario verbetert de uitvoerbaarheid, maar lost de kernproblemen niet op.

Het tweede scenario gaat verder en zet in op activering. De IVA verdwijnt voor nieuwe instroom en maakt plaats voor een tijdelijke re-integratie-uitkering van maximaal drie jaar, met werkplicht. Wie daarna niet kan werken, valt terug op een voorziening buiten de WIA. Daarmee verschuift het stelsel van inkomensbescherming naar participatie.

Het derde scenario betekent een fundamentele stelselwijziging. De loongerelateerde uitkering verdwijnt en wordt vervangen door een basisvoorziening op of rond het wettelijk minimumloon. Voor midden- en hogere inkomens betekent dit een forse inkomensval. Het belang van private aanvullende verzekeringen neemt daarmee sterk toe.

De impliciete boodschap van het IBO is duidelijk: wie een minimummodel wil voorkomen, moet nu investeren in stabilisatie, preventie en activering.

De uitvoeringspraktijk verandert ondertussen al zichtbaar. Herbeoordelingen verschuiven van routinematig instrument naar selectieve interventie. De consequentie is dat de WIA minder corrigerend wordt en meer definitief. Dat vergroot het belang van een juiste beoordeling bij instroom en van tijdige interventies in de eerste twee ziektejaren.

Analyse zonder besluit

Het debat van 8 april liet zien dat de urgentie uit het IBO nog niet volledig is geland. De discussie ging alle kanten op: over kosten, uitkeringshoogte, uitvoering en preventie. De fundamentele vraag welk stelsel Nederland wil, bleef grotendeels liggen.

Een belangrijk discussiepunt was het Arbeidsongeschiktheidsfonds (Aof). Kamerleden stelden kritische vragen over de stijgende premie terwijl het fonds over reserves beschikt. De premie werd zelfs aangeduid als ‘spookbelasting’. Opvallend was dat de minister erkende dat de premie feitelijk werkt als een belasting op arbeid, terwijl deze juridisch een verzekeringspremie blijft.

Ook de discussie over een extra tekort van circa één miljard euro door hogere instroom laat dit spanningsveld zien. Kamerleden betwijfelen het beeld, terwijl het kabinet wijst op de structureel stijgende kosten in de sociale zekerheid. Vergeleken met het voorgaande jaar zijn de kosten in 2026 ruim elf miljard euro hoger! De kernvraag blijft: is bezuinigen op uitkeringen een passend antwoord op een instroomprobleem?

Politieke lijnen

Het debat maakt duidelijke verschillen zichtbaar. Enerzijds is er een activeringsgerichte benadering, waarin sociale zekerheid sterker moet prikkelen tot werkhervatting en ruimte wordt gezien voor private verzekeraars. Anderzijds is er een beschermingsgerichte lijn, waarin verslechtering van bestaande rechten wordt afgewezen.

Daarnaast is er een systeemkritische benadering, waarin de nadruk ligt op uitvoering, instroom en preventie. Waarom loopt het systeem vast? Waarom neemt de instroom toe? En waarom werkt preventie onvoldoende?

Opvallend is dat er brede consensus bestaat over de voorkant van het stelsel. Meer preventie, betere arbeidsomstandigheden en sterkere re-integratie worden door vrijwel alle partijen als noodzakelijk gezien. De oplossing ligt daarmee niet alleen in de WIA, maar vooral vóór de instroom.

Over één punt is iedereen het eens: de uitvoering vormt de grootste beperking. De minister erkent dat extra verzekeringsartsen niet snel beschikbaar zijn en zet in op taakherschikking en inzet van andere professionals. Daarmee verschuift de vraag naar wat echt medisch beoordeeld moet worden en wat anders kan worden georganiseerd.

Nog intact

De discussie over het hybride stelsel zorgde voor politieke spanning. De minister gaf aan dat dit stelsel “niet heilig” is, maar nuanceerde later dat er geen directe systeemwijziging komt.

Wel wordt het gesprek aangegaan met verzekeraars en sociale partners. Voor de praktijk betekent dit dat private partijen onderdeel blijven van het stelsel, maar dat hun rol opnieuw ter discussie staat.

Voor adviseurs is duidelijk dat de publieke inkomensbescherming onder druk staat. Het stelsel wordt waarschijnlijk soberder, minder voorspelbaar en sterker gericht op activering. Dat vergroot de behoefte aan aanvullende oplossingen en goed advies.

Preventie wordt daarbij steeds belangrijker. Inkomensadvies kan niet los worden gezien van verzuimbeleid, duurzame inzetbaarheid en reintegratie. De grootste winst ligt vóór de WIAinstroom.

Werkgevers krijgen te maken met hogere premiedruk en meer onzekerheid. Werknemers ervaren dat inkomenszekerheid minder vanzelfsprekend wordt. Juist in die context kan de adviseur waarde toevoegen door overzicht, duiding en concrete oplossingen te bieden.

Vooruitdenken is noodzakelijk

Het IBO-rapport laat weinig ruimte voor twijfel: het huidige WIA-stelsel is niet houdbaar zonder ingrijpende keuzes. Het politieke debat laat echter zien dat die keuzes nog niet worden gemaakt. Daarmee ontstaat een tussenfase waarin de uitvoering onder druk blijft, maatregelen stap voor stap worden ingevoerd en de fundamentele stelselvraag wordt uitgesteld.

Voor de adviespraktijk betekent dit dat vooruitdenken essentieel wordt. Welke richting het ook op gaat, duidelijk is dat private aanvullende oplossingen aan belang winnen en dat de rol van de inkomensadviseur belangrijker wordt dan ooit.

Marjol Nikkels-Agema is directeur van Sensio Opleidingen en Return Arbo.

Reactie toevoegen

Naam

E-mailadres

Reactie

Organisatie

Telefoonnummer

VVPVIP HypothekenVVP Innovatie PlatformVIP SchadeVVP Twitter

Toevoegen 

Meer over

• Marjol Nikkels
• Sensio Opleidingen